De stand van zaken van de regelgeving voor klokkenluiders

De recente berichtgeving rondom klokkenluider Arthur Gotlieb die aandacht vroeg omtrent vermeende misstanden bij de Nederlandse Zorgautoriteit, heeft de precaire positie van klokkenluiders nog eens onder de aandacht gebracht. In dit artikel zullen wij de stand van de zaken omtrent de regelgeving voor klokkenluiders toelichten.

Wetgeving

Zo nu en dan doet zich in de rechtspraak de vraag voor waar de grens ligt tussen de vrijheid van meningsuiting en de geheimhoudingsplicht van de werknemer. Het antwoord op deze vraag is niet in de Nederlandse wetten te vinden. In Nederland bestaat klokkenluiderswetgeving alleen maar voor ambtenaren. In de Ambtenarenwet is geregeld dat de ambtenaar die te goeder trouw de bij hem levende vermoedens van misstanden volgens een in de wet bepaalde procedure uit, als gevolg van het uiten van die vermoedens geen nadelige gevolgen voor zijn rechtspositie zal ondervinden tijdens en na het volgen van die procedure. In de wet is daarbij geregeld dat door de overheid een klokkenluidersprocedure moet worden opgesteld. Deze klokkenluidersprocedure is neergelegd in de ‘Regeling procedure inzake het omgaan met een vermoeden van een misstand’. Kort gezegd komen de gedragsregels uit deze regeling erop neer dat de ambtenaar die een misstand constateert, deze eerst intern aan de orde moet stellen. Indien intern niet adequaat wordt gereageerd, mag de ambtenaar zich wenden tot de onafhankelijke Commissie Integriteit Rijksoverheid. Tot op heden heeft de wetgever het niet nodig geacht om voor werknemers (niet zijnde ambtenaren) een wettelijke regeling in het leven te roepen. In de politiek zijn de klokkenluiders wel regelmatig onderwerp van gesprek. In mei 2012 is een wetsvoorstel gedaan tot oprichting van het Huis voor klokkenluiders. Het Huis zou misstanden in de publieke en private sector moeten onderzoeken, aanbevelingen doen en klokkenluiders adviseren. Ook is in het wetsvoorstel geregeld dat klokkenluiders rechtsbescherming krijgen. De behandeling van het wetsvoorstel in de Eerste Kamer is aangehouden in afwachting van een nadere aanpassing van het wetsvoorstel.

Klokkenluidersregeling

Bij afwezigheid van een wettelijke regeling voor werknemers heeft de Stichting van de Arbeid op verzoek van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 25 juni 2003 de ‘Verklaring inzake het omgaan met vermoedens van misstanden in ondernemingen’ gepubliceerd, met als bijlage een opzet voor een klokkenluidersregeling. Op 3 maart 2010 is een nieuwe versie van deze verklaring gepubliceerd. Ook deze regeling gaat ervan uit dat eerst een interne melding moet worden gedaan, eventueel gevolgd door een externe melding. Naast voorgaande initiatieven is sinds 1 oktober 2012 het Adviespunt klokkenluiders ingesteld. Het Adviespunt dient als steunpunt voor klokkenluiders en als publiek voorlichtingspunt.

Rechtspraak

In de rechtspraak wordt over het algemeen aangesloten bij de criteria die in de hiervoor genoemde gedragscodes zijn gesteld. Hoewel er niet veel uitspraken zijn, kunnen uit de rechtspraak de volgende criteria worden afgeleid:

  • Indien er een klokkenluidersregeling is, moet deze worden gevolgd.
  • Indien er geen klokkenluidersregeling is, geldt dat:

a) er sprake moet zijn van een potentieel ernstige misstand;
b) de werknemer melding moet hebben gemaakt van de gestelde misstand bij een leidinggevende of andere competente functionaris binnen de organisatie;
c) indien door de werkgever niet adequaat is gereageerd, de misstand naar buiten mag worden gebracht, mits dit geschiedt op proportionele wijze; en
d) directe externe melding in bijzondere omstandigheden geoorloofd is. Hierbij kan worden gedacht aan bijzonder ernstige misstanden of misstanden waarbij de directie betrokken is.

Zorgbrede Governancecode

In diverse governance codes, wordt het belang van het melden van misstanden onderkend. Zo ook in de zorg. In artikel 3.1. lid 5 van de Zorgbrede Governancecode is bepaald dat de raad van bestuur er zorg voor draagt dat werknemers en anderen die in een contractuele relatie tot de zorgorganisatie staan, zonder gevaar voor hun rechtspositie de mogelijkheid hebben aan de voorzitter van de raad van bestuur of aan een door hem aangewezen functionaris te rapporteren over vermeende onregelmatigheden binnen de zorgorganisatie van algemene, operationele en/of financiële aard. Vermeende onregelmatigheden die het functioneren van leden van de raad van bestuur betreffen, worden gerapporteerd aan de voorzitter van de raad van toezicht. Deze klokkenluiders regeling wordt algemeen bekend gemaakt.

Tip

Zowel voor de duidelijkheid van de werknemers als vanuit een governance oogpunt is het van belang een klokkenluidersregeling in iedere zorginstelling in te voeren en, vanzelfsprekend, deze na te leven.

Download de Klokkenluiderscode. (pdf)

Auteur(s)

  • Inge de LaatInge de Laat